TÜRKİYE’DE OTİZMLİ BİREYLERDE SOSYAL ÖYKÜ UYGULAMALARINA İLİŞKİN SON BEŞ (2019-2024) YILDA YAPILAN LİSANSÜSTÜ TEZLERİN SİSTEMATİK DERLEMESİ
Mehmet YİRÇİ Özel Eğitim Öğretmeni, MEB, 0000-0002-5130-5416, mehmetyirci@hotmail.com Fatih KOÇAK Dr. Öğr. Üyesi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 0000-0002-0490-3616, fatihkocak77@gmail.com
DOI:
https://doi.org/10.5281/sobeotizmaratrmalardergisi.v1i1.11Anahtar Kelimeler:
Lisansüstü tez, otizm, sistematik derleme, sosyal beceri, sosyal öyküÖzet
Öz
Giriş: Bu araştırmada, Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi’nde (YÖKTEZ) son beş yıl içinde (2019-2024) yayımlanmış ve sosyal öykü kullanımını konu alan lisansüstü tezler incelenmiştir. Sosyal öykülerin kullanıldığı lisansüstü tezler bu araştırmada belli değişkenler açısından incelenmiş olup, çalışmada anahtar kelimeler (sosyal öyküler, social story, social stories) kullanılarak yürütülen tarama sonucunda veri tabanından 24 tez çalışmasına ulaşılmıştır. Ancak betimsel analiz tekniği doğrultusunda bunların yalnızca 10 tanesi çalışmaya dahil edilerek değerlendirilmiştir.
Yöntem: Çalışma, otizm ve sosyal öykü konusuna odaklanan belirli kriterleri esas alarak yapılan bir sistematik derleme niteliğindedir. Derlemede, sosyal öykülerin lisansüstü tezlerde hangi amaçlarla, hangi yöntemlerle ve hangi katılımcı gruplarıyla kullanıldığı gibi değişkenler ele alınmıştır.
Bulgular: Elde edilen bulgular, son beş yıl içerisinde Türkiye’de sosyal öykü müdahalesinin kullanıldığı lisansüstü tezlerin yayımlandığını, ancak sadece 2020 yılında yayın yapılmadığını göstermektedir. Lisansüstü tezlerin %20’sinin Anadolu Üniversitesi bünyesinde, geri kalanın ise farklı üniversitelerde gerçekleştirildiği belirlenmiştir. Çoğunluk eğitsel müdahale türünde ve tek denekli araştırma yöntemlerinden yararlanan çalışmalar olup, katılımcıların %50’si Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan bireylerden oluşmaktadır. Bazı çalışmalar sosyal öykülerin etkililiğini doğrudan incelerken, diğer çalışmalar ise uyarlanmış yöntemlerin etkililiğini araştırmıştır.
Tartışma: 2019 yılı haricinde doktora tezine rastlanmaması, bu alanda daha fazla doktora araştırmasına ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Sosyal öykülerin farklılaştırılarak kullanılması ya da diğer uygulamalarla karşılaştırılması tarzındaki çalışmalar kanıt temelli uygulamalara destek olabilir. 10 tezin tamamında yarı deneysel tek denekli araştırmaların farklı modellerinin kullanıldığı görülmektedir. İncelenen araştırmaların %50’sinin katılımcılar arası çoklu yoklama modeli ile, %20’sinin davranışlar arası çoklu yoklama modeli ile ve %30’nun uyarlamalı dönüşümlü uygulamalar modeli ile gerçekleştirildiği görülmektedir. Tek denekli olarak desenlenen söz konusu araştırmalarda katılımcı sayıları 1ila 4 arasında değişmektedir. Bu da otizmli bireylerin farklı düzeylerde ve çeşitli davranış özelliklerine sahip olması geniş katılımcı gruplarının oluşturulmasını sınırlamaktadır.
Sonuç: Otizmli bireyler ağırlıklı olmakla beraber zihin yetersizliğine sahip bireyler için de kullanıldığı görülen çalışmaların beceri öğretimi yanında iki farklı yöntemin karşılaştırıldığı ya da sosyal öykülerin niteliklerinin değiştirilerek kullanıldığı çalışmalar da bulunmaktadır. Elde edilen bulgular, sosyal öykülerin beceri öğretiminde etkili bir yöntem olduğunu ve gelecekte yapılacak araştırmalar için önemli ipuçları sunduğunu göstermektedir.
Anahtar sözcükler: Lisansüstü tez, otizm, sistematik derleme, sosyal beceri, sosyal öykü.
Referanslar
Kaynaklar
Acar, Ç. (2015). Otizmli çocuklara sosyal becerilerin öğretiminde anneler tarafından hazırlanarak sunulan sosyal öykü ve video modelle öğretim uygulamalarının karşılaştırılması. (Tez Numarası: 394742). [Doktora Tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Akçayır, İ. (2018). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere sosyal beceri öğretimi üzerinde multimedya tabanlı sosyal öykü yönteminin etkililiği (Tez Numarası: 524671). [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Akgün-Giray, D. (2015). Öğretmen adaylarınca hazırlanan ve sunulan sosyal öykülerin otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sosyal becerileri edinmeleri üzerindeki etkisi (Tez Numarası: 407798) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
APA (2013, 917). Diagnostic and Statistical Manuel of Mental Disorders DSM-5(Fifty). American Psychiatry Association.ısbn: 0890425574.
Aslantaş, H. U. (2023). Otizm spektrum bozukluğundan etkilenen öğrenciye ev içi güvenlik becerilerinin kazandırılmasında sosyal öykülerin etkililiği (Tez Numarası: 831994) [Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Balçık, B. (2010). Otizmli bireylere sosyal beceri öğretiminde sosyal öykülerin etkisinin incelenmesi (263440) [Yüksek Lisans Tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi].
Boyd, B. A. & Shaw, E. (2010). Autism in the classroom: A group of students changing in population and presentation. Preventing School Failure: Alternative Education for Children and Youth, 54(4), 211–219. doi:10.1080/10459881003744552.
Centers for Disease Control and Prevention. (2023). Data & statistics on autism spectrum disorder. https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/data.html.
Cevher, A.Y. (2017). Öğrenme stilleri konusunda yapılmış akademik çalışmaların incelenmesi: Sistematik derleme (463099) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi].
Çetrez-Arıcan, G. (2019). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere sosyal beceri öğretiminde sosyal öykü ve karikatür sohbetleriyle öğretim uygulamalarının karşılaştırılması (Tez Numarası: 545681) [Doktora Tezi, Trakya Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Dargut Güler, T. (2019). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların bilişsel ve sosyal becerilerinin geliştirilmesinde mobil sosyal öykü haritaları kullanımı (538494) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
Daub, A., & Huber, T. (2020). Effectiveness of social stories on social skills for elementary-aged students with Autism: A literature review. International Journal of Education, 12(4), 13-37. https://doi.org/10.5296/ije.v12i4.17759.
Dixson, D. R., Tarbox, J., & Najdowski, A. (2009). Social skills in Autism Spectrum Disorders. İçinde Matson, J.C. (Ed.), Social behavior and skills in children (ss. 117-140). Springer.
Gast, D. L. (2010). Single subject research methodology in behavioral sciences. New York, NY: Routledge. 488 pages. Paperback. ISBN 978–0-8058–6277–5.
Gökkaya-Horzum, İ. (2021). Zihinsel yetersiziği olan bireylere emniyet kemeri takarak güvenli seyahat etme becerisinin öğretiminde sosyal öykülerin etkililiği (Tez Numarası: 696227) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Gray, C. A. (1998). Social stories and comic strip conversation with student with asperger syndrome and high-functioning autism. İçinde E. Schopler, G. B. Mesibov, & L. J. Kunce (Eds.), Asperger syndrome or high-functioning autism (ss. 167-198). Plenum Press.
Gray, C. A., & Garand, J. D. (1993). Social stories: Improving responses of students with autism with accurate social information. Focus On Autistic Behavior, 8(1), 1-10. https://doi.org/10.1177/108835769300800101.
Gökkaya-Horzum, İ. (2021). Zihinsel yetersizliği olan bireylere emniyet kemeri takarak güvenli seyahat etme becerisinin öğretiminde sosyal öykülerin etkililiği (696227) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi].
Irmak, Ş. (2023). Stem eğitiminin etkisinin sistematik derleme, veri madenciliği ve metaanaliz yoluyla incelenmesi (269) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
Karaaslan, Ö. ve Kutlu, M. (2010). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde sosyal öykü kullanımı: Alanyazın taraması. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(2), 1- 17.
Kaya, N. H. (2022). Zihinsel yetersizliği olan bireylere çevrimiçi güvenlik becerilerinin öğretiminde sosyal öykü yönteminin etkililiği (Tez Numarası: 723860). [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Kırcaali-İftar, G., ve Odluyurt, S. (2012). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere iletişim becerilerinin kazandırılması. (Ed.), E. Tekin-İftar. Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar ve eğitimleri, Vize Yayıncılık, (329-367).
Kırcaali-İftar, G. (2014). Otizm spektrum bozukluğuna genel bakış. (Editör: Elif Tekin-İftar). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar ve eğitimleri. Vize Yayıncılık, (17-44).
Korkmazer-Özdemir, E. (2023). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere sosyal beceri öğretiminde sosyal öykü ve bireylerin kendi fotoğraflarının kullanıldığı sosyal öykü uygulamalarının etkililik ve verimliliklerinin karşılaştırılması (Tez Numarası: 793945) [Yüksek Lisans Tezi, Biruni Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed). Sage.
National Autism Center [NAC]. (2015). Findings and conclusions: National standards project, phase 2. https://nationalautismcenter.org/national-standards/phase-2-2015/.
National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice [NCAEP]. (2020). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with Autism Spectrum Disorder. https://ncaep.fpg.unc.edu/sites/ncaep.fpg.unc.edu/files/imce/documents/EBP%20Report%202020.pdf.
Olçay, S., Kıyak, Ü. E., ve Toper, Ö. (2022). Is Social story an evidence-based practice? A meta-analysis and comprehensive descriptive analysis study. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(2), 431-458. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.766765.
Olçay-Gül, S. (2012). Ailelerce sunulan sosyal öykülerin otistik spektrum bozukluğu olan ergenlerin sosyal becerilerine etkileri (Tez Numarası: 315456) [Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Olçay-Gül, S. (2013). Ailelerce sunulan sosyal öykülerin otizm spektrum bozukluğu olan ergenlerin sosyal becerilerine etkileri. Eğiten Kitap.
Page, M. J., and others. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ (Clinical research ed.), 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71.
Pektaş, S. (2019). Müzikal etkinliklere dönüştürülmüş sosyal öykü uygulamalarının gelişimsel yetersizliği olan çocuklara sosyal beceri öğretiminde etkililiği (547000) [Doktora Tezi, İnönü Üniversitesi].
Reynhout, G., & Carter, M. (2008). A pilot study to determine the efficacy of a Social StoryTM Intervention for a child with autistic disorder, intellectual disability and limited language skills. Australasian Journal of Special Education, 32(2), 161-175. https://doi.org/10.1017/S1030011200025823.
Rowe, C. (1999). Do social stories benefit children with autism in mainstream primary schools? Special Education Forward Trends, 26(1), 12-14.
Samur, T. (2023). Otizm Spektrum Bozukluğu olan çocukların kendileri tarafından okunan dijital sosyal öykülerin sosyal becerilerine etkisi. (Tez Numarası: 856995). [Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Spencer, V., Simpson, C. G., & Lynch, S. A. (2008). Using social stories to increase positive behaviors for children with autism spectrum disorders. Intervention in School and Clinic, 44, 58-61. https://eric.ed.gov/?id=EJ806362.
Tavşancıl, E. ve Aslan, E. (2001). Sözel, Yazılı ve Diğer Materyaller için İçerik Analizi ve Uygulama Örnekleri. Epsilon Yayınevi, İstanbul.
Tekin-İftar, E., ve Kırcaali-İftar, G. (2006) Özel eğitimde yanlışsız öğretim yöntemleri (3. Baskı) [Errorless teaching methods in special education (3rd Ed.)]. Ankara: Nobel.
Turhan, C. (2015). Otizm spektrum bozukluğu gösteren çocuklara sosyal beceri öğretiminde sosyal öykü ve video model uygulamalarının etkililik ve verimlilikleri (20489) [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi].
Türker, O. (2018). Genel eğitim sınıfında eğitim gören özel gereksinimli öğrencilerin sosyal becerilerinin geliştirilmesinde dijital illüstrasyonların etkililiği (Tez Numarası: 501653) [Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Ulaşman, S. (2024). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere deprem güvenliği becerilerinin öğretiminde dijitalleştirilerek sunulan sosyal öykülerin etkililiği. (Tez Numarası: 905891). [Yüksek Lisans Tezi, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yapıcı, Y. G. (2019). Kardeşler aracılığıyla sunulan sosyal öyküler: Bir koçluk uygulaması örneği (Tez Numarası: 624854) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin.
Yücesoy-Özkan, Ş., Mart, S., Altun, D. E., Öncül, N., Genç-Tosun, D., Karaaslan, M., Gönüldaş, H., Aybek, E. C., & Çağ, M. (2024). Zihin yetersizliği olan çocuklar ve gençler için kanıta dayalı uygulamalar. https://idep.esogu.edu.tr/Storage/idep/Uploads/IDEP_KDU_RAPOR_2024.pdf .
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Fatih KOÇAK, Mehmet YİRÇİ
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
